«Франция» битенең юрамалары арасында аерма

6002 байта добавлено ,  1 год назад
к
 
== Географик мәгълүмат ==
{{Төп мәкалә|Франция географиясе}}, {{Төп мәкалә|Франциянең диңгез арты җирләре}}
[[Рәсем:Satellite image of France in August 2002.jpg|left|250px|thumb|КосмостанГаләмдән күренеш]]
=== Географик урнашу ===
Франциянең күпчелек өлеше [[Көнбатыш Аурупа]]да урнаша. Коры җир буенча ул төньяк-көнчыгышта [[Билгия|Бельгия]], [[Лүксимбур|Люксембург]] һәм [[Алмания]] белән, көнчыгышта [[Алмания]] һәм [[Эсвичрә|Швейцария]] белән, көньяк-көнчыгышта [[Монако]] һәм [[Италия]] белән, көньяк-көнбатышта исә [[Испания]] һәм [[Андорра]] белән чиктәш. Көнбатышта һәм төньякта ил территориясе [[Атлантик океан]] ([[Бискай култыгы]] һәм [[Ла-Манш бугазы]]), көньякта [[Урта диңгез]] тарафыннан юыла. Франциянең диңгез буе чикләре 5500 километр тәшкил итә.
[[Рәсем:Satellite image of France in August 2002.jpg|left|250px|thumb|Космостан күренеш]]
Франциянең күпчелек өлеше [[Көнбатыш Аурупа]]да урнаша. Коры җир буенча ул төньяк-көнчыгышта [[Билгия|Бельгия]], [[Лүксимбур|Люксембург]] һәм [[Алмания]] белән, көнчыгышта [[Алмания]] һәм [[Эсвичрә|Швейцария]] белән, көньяк-көнчыгышта [[Монако]] һәм [[Италия]] белән, көньяк-көнбатышта исә [[Испания]] һәм [[Андорра]] белән чиктәш. Көнбатышта һәм төньякта ил территориясе [[Атлантик океан]] ([[Бискай култыгы]] һәм [[Ла-Манш бугазы]]), көньякта [[Урта диңгез]] тарафыннан юыла.
 
Илнең гомуми мәйданы 547 мең км² (буйсынган территорияләр белән 643,4 мең км²). Франция [[Көнбатыш Аурупа]]ның иң зур дәүләте булып тора, ул [[Аурупа Берлеге]] җиренең якынча биштән бер өлешен тәшкил итә, зур диңгез киңлекләренә ия. Аурупа өлешеннән тыш, Франция составына шулай ук [[Урта диңгез]]дә урнашкан [[Корсика]] утравы һәм егермедән артык диңгез арты җирләре керә. Алар арасында [[Гваделупа]], [[Мартиника]], [[Гвиана]], [[Реюньон]], [[Майотта]] кебек департаментлар; [[Сен-Мартен]], [[Сен-Бартельми]], [[Француз Полинезиясе]] кебек диңгез арты җәмгыятьләре; [[Яңа Каледония]] кебек махсус статуслы берәмлекләр дә бар.
Шулай ук дәүләт составына [[Урта диңгез]]дә урнашкан [[Корсика]] утравы һәм егермедән артык департаметлар һәм буйсынган территорияләр керә.
 
Илнең иң биек ноктасы — [[Монблан]] тавы (диңгез дәрәҗәсеннән 4810 м биеклек), иң түбән ноктасы — [[Рона]] елгасы дельтасы (диңгез дәрәҗәсеннән 2 м түбән). Иң озын елагалар: [[Луара]] (1020 км), [[Рона]] (812 км), [[Сена]] (775 км), [[Гаронна]] (650 км). Урманнар ил территориясенең 27 %-ын били.
Илнең гомуми мәйданы 547 мең км² (буйсынган территорияләр белән 643,4 мең км²). Бу [[Аурупа Берлеге]]нә кергән иң зур дәүләт.
 
=== Рельеф ===
Илнең төньягы һәм көнбатышында нигездә тигезлекләр һәм калкулыклар урын ала. Үзәк һәм көнчыгыш районнарда урта биеклектәге таулар урнаша (Үзәк массив, Вогез, Юра). Луара, Гаронна һәм Рона елга бассейннары арасында урнашкан Үзәк массив борынгы герцен тауларының җимерелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән эре массив тәшкил итә. Илнең иң биек таулары — [[Альплар]], [[Испания]] белән чиктә [[Пиренеи таулары]] сузыла. Тау битләрендәге альп һәм субальп болыннары җәйге көтүлек итеп файдаланыла.
 
Франциянең тау массивлары [[Альп чоры]]нда күтәрелгән, йомшак тау породалары бөрмәләргә йомарландырылган, каты тау породалары исә ярыклар һәм сынулар белән капланган. Бу ярыклы җирләрдә тирән эретелгән породалар күтәрелгән, бу [[янартау]] атылуы белән бергә барган. Бүгенге көндә әлеге янартаулар активлыгын югалткан. Шуңа карамастан, массив өслегендә күп кенә сүнгән янартаулар һәм башка янартау формалы рельеф сакланган.
 
Очлы башлы түбәләр, кыялар, кар һәм бозлыклар патшалыгы булган биек таулар — бөтен дөньяга танылган туризм һәм альпинизм районнары<ref>[http://tatar.org.ru/kurs/7-geografiya/cyr_262.html Материклар һәм океаннар географиясе, 7 сыйныф]</ref>.
 
=== Климат ===
Франциянең кыйтга өлешендә климат уртача диңгезле, көньякта субтропик. Җәй көннәре гадәттә эссе һәм коры, июль аенда уртача температура + 23-25 градусны тәшкил итә. Шул вакытта гыйнвар аенда исә уртача температура + 7-8. Кыш көннәре өчен яңгырлар табигый.
 
Атлантик океан йогынтысы көнбатышта ныграк сизелә. Монда болытлы көннәр еш була, океан җиле хөкем сөрә. [[Урта диңгез]] буенда исә җәй эссе һәм коры, кыш җылы һәм дымлы була. Биредә зур курорт районы урнашкан.
Явым-төшем саны якынча 600—1000 мм. Таулы районнарда бу күрсәткеч 2000 мм-дан да югарырак улырга мөмкин.
 
Явым-төшем саны якынча 600—1000 мм. Таулы районнарда бу күрсәткеч 2000 мм-дан да югарырак улыргабулырга мөмкин.
 
=== Флора һәм фауна ===
Бүгенге көндә урманнар ил территориясенең 27 %-ын били, алар нигездә Альп тауларында сакланып калган. Франция табигатен кеше нык үзгәрткән, илнең көньягында янгыннардан урманнар нык зыян күргән. Урта диңгез буйларындагы кыргый үсемлекләрне кеше үстергән үсемлекләр алмаштырган. Илнең төньяк һәм көнбатыш районнарында [[чикләвек куаклыгы]], [[каен]], [[имән]], [[бөке агачы]], [[чыршы]] кебек агачлар үсә. Урта диңгез буенда — [[пальма]]лар һәм [[цитрус]] агачлары.
 
Терлек арасында [[болан]]нар һәм [[төлке]]ләрне аерып була. Альп төбәгендә [[кыр кәҗәләсе|кыр кәҗәләре]] яши, урман эчләрендә кыргый кабаннар сакланган. Франциядә күп санлы кош төрләре яши. Рептилияләр сирәк очрый, елланнар арасында бары тик бер агулы елан бар — [[кара елан]]. Диңгезләрдә күпсанлы балык төрләре яши: тәрәч балыгы, тунец, сельдь, скумбрия, камбала һ.б.
 
Франциянең милли парклар системасы тугыз парктан тора, алар илнең Аурупа өлешендә һәм диңгез арты җирләрдә урнашкан. Алар ил җиренең 2 %-ын тәшкил итә, елына паркларга 7 миллион кеше килә. Парклар Франциянең Милли парклар идарәсе тарафыннан идарә ителә. Иң зур парк [[Меркантур]] дип атала, анда 2 меңгә якын үсемлек үсә, алар арасында 200ләп үсемлек - юкка чыга торган үсемлекләр исемлегенә керә, 25 үсемлек - эндемиклар.
 
== Тарих ==
25 002

правки