Төп менюны ачу

Үзгәрешләр

44 байта убрано ,  9 месяцев назад
к
clean up using AWB
Тау чирмеш теленең ике шивәсе бар:
*'''Тау сөйләше'''
**[[Елас|Еласов]]ов {{comment|сөйләше|говор}} — әдәби тел нигезе.
**[[Кузнецово (Таулы Мари районы)|Кузнецов]] сөйләше
**[[Емангаши|Емангаш]] сөйләше
1) '''–ам''' кушымчасын ала торганнары;<br>
2) '''–ем''' кушымчасын кабул итүчеләре.<br>
Башка грамматик шәкелләрдә кулланыла торган фигыль кушымчалары да шуңа бәйле. Бу кушымчалар, фигыльләрнең кайсы төрләнешкә каравын һәм, аерым очракларда, нинди мәгънәгә дә ия булуын күрсәтү өчен, белешмәләрдә һәм сүзлекләрдә җәя эчендә бирелә. Мәсәлән: '''лудаш (-ам)''' — укырга; '''возаш (-ем)''' — 1) язарга; 2) төшереп җибәрергә. Әмма '''возаш (-ам)''' сүзе “ятарга” дип тәрҗемә ителә. '''Возаш''' сүзенең ике төрләнешендә дә башка омонимик мәгънәләр бар.<br>
 
=== Хикәя фигыльләр төрләнеше кушымчалары ===
||нуно лудыт — алар укыр иде (укырга телиләр)<br>нуно ынешт луд — алар укымас иде||нуно возынешт — алар язар иде (язарга телиләр)<br>нуно ынешт возо — алар язмас иде (язарга теләмиләр)
|}
Теләкне шулай ук '''шуэш''' сүзенең '''-ме''' ('''-мо''', '''-мӧ''') кушымчалы сыйфат фигыль белән тоташтырмасын кулланып та белдерергә мөмкин: '''Мыйын кочмо (кочмем) шуэш'''. — Минем ашыйсым килә. '''Мыйын кочмо (кочмем) ок шу.''' — Минем ашыйсым килми. '''Тыйын Эчан дене кутырет шуэш мо?''' — Эчан белән сөйләшәсең киләме? '''Шуэш''' — күп омонимик мәгънәле '''шуаш''' (бу очракта — “теләргә” мәгънәсендә) фигыленең шартлы теләк шәкеле.<br>
 
=== Сыйфат фигыльләр ===
Президентлан прошенийым '''возышаш'''! — Президентка үтенеч '''язарга кирәк'''!<br>
Тугеже гын композитор шке гыч нимомат '''возышаш''' огыл? — Алайса, композитор үзе берни дә '''язарга тиеш''' түгелме?<br>
Нимо '''лӱдшашат''' уке! — Бернинди куркыныч юк! ('''куркытырлык''' нәрсә юк).<br>
 
=== Хәл фигыльләр ===
Төп фигыльдәгедән алдарак башкарыла торган гамәлләрне белдерү өчен, '''-меке''' кушымчасы кулланыла. Аларга тартым кушымчалары да өстәп була. Бу төр фигыльләр татар теленә –гач, -гәч, -кач, -кәч кушымчалы хәл фигыльләр, хәл әйләнмәләре яки иярчен җөмләләр аша тәрҗемә ителә. Мисаллар: '''возымеке мием''' — язгач барырмын; '''сведенийым погымеке, нуно операцийлан ямдылалтыт''' — мәгълүмат туплагач, алар операциягә әзерләнәләр; '''школ гыч толмеке, ачалан полшыза''' — мәктәптән кайткач, әтигә булышыгыз.<br>
Ә менә '''-мешке''' кушымчасы төп фигыльдәгедән соңрак башкарыла торган гамәлләрне белгертү өчен кирәк. Мәсәлән: '''Занятий пыты''мешке'', тыште лийына.''' — Дәрес бет'''''кәнче''''', монда булырбыз. Хәлбуки, мондый хәл фигыльләр татар телендәге -ганчы, -гәнче, -канчы, -кәнче кушымчалы тәңгәллекләр белән тәрҗемә ителә.<br>
Кушымчасы '''-шыла''' булган хәл фигыльләр төп фигыльдәге белән бергә башкарыла торган гамәлләрне тасвирлый һәм татар телендә үз “туганы” аша белгертелә: '''Пашаш кайы''шыла'', йолташем деке пурышым.''' — Эшкә бар'''''ышлый''''', иптәшем янына кереп чыктым.<br>
 
== Сыйфат ==
Кайвакыт чагыштыру сыйфаты ролен татар телендәге –дан, -дән, –тан, -тән, -нан, -нән исем кушымчаларына тәңгәл килүче '''“деч”''' бәйлеге дә үти: '''Аван шомакше шӧртньӧ дечат шерге.''' — Ана сүзе алтыннан да кадерлерәк.<br>
Артыклык дәрәҗәсен ясаганда да татар теле белән тулы тәңгәллек күзәтелә: '''эн шерге''' — иң кадерле.<br>
Сыйфатлар исем яки фигыль тамырына '''–ан''' кушымчасы ялгап та ясалырга мөмкин: '''пылан''' — болытлы; '''мардежан''' — җилле; '''кечан''' — кояшлы; '''тӱтыран''' — томанлы; '''йӱран''' — яңгырлы. Мондый сүзләр рәвеш буларак та кулланыла.<br>
 
== Саннар ==
Вакланмаларның санаучысы итеп микъдар саны алына, ваклаучысы итеп — тәртип саны, например: '''ик кокымшо''' — икедән бер, ярты (1/2); '''ик кумшо''' — өчтән бер (1/3); '''ик нылымше''' — дүрттән бер, чирек (1/4); '''кум нылымше''' — дүрттән өч (3/4); '''ноль тичмашат коло вич шӱдымшӧ''' — ноль бөтен йөздән егерме биш (0,25); '''ик тичмашат кум луымшо''' — бер бөтен уннан өч (1,3) һ.б.<br>
Башка сүз төркемнәрендәге кебек үк, килеш буенча төрләнгәндә, барлык саннарның да басым төшмәүче соңгы '''е''', '''о''', '''ӧ''' сузыклары  '''“ы”''' авазына үзгәртелә. Бары тик хәл килешендә генә бу кагыйдә үтәлми, чөнки аның килеш кушымчасы ('''-еш''') үзе басым ала, мәсәлән: '''кумытеш''' — өченчедәге, '''нылымшеш''' — дүртенчедәге.<br>
Барлык очракларда да катлаулы һәм кушма саннарның соңгы өлеше генә төрләнә.<br>
 
{| class="wikitable" style="text-align:left"
Билгесезлек алмашлыклары '''ала-''' яки '''иктаж-''' кебек билгесезлек кисәкчәләренә сорау алмашлыкларын сызыкча аша ялгап ясала: '''ала-кӧ''' — кемдер; '''ала-мо''' — нәрсәдер; '''ала-могай''' — ниндидер; '''ала-мыняр''' — күпмедер; '''ала-кудо''' — кайсыдыр; '''иктаж-кӧ''' — кемдер (кем булса да); '''иктаж-мо''' — нәрсәдер (нәрсә булса да); '''иктаж-могай''' — ниндидер (нинди була да). Шул ук мәгънәдәге '''кӧ-гынат''', '''мо-гынат''', '''кудо-гынат''' алмашлыклары да кулланыла.<br>
'''''Юклык алмашлыклары''''' да шул ук юл белән, бу очракта '''ни-''' кисәкчәсенә сорау алмашлыклары өстәп ясала: '''нигӧ''' — һичкем; '''нимо''' — һичнәрсә, һични; '''нигӧн''' — һичкемнең (һичкемнеке); '''нимон''' — һичнәрсәнең (һичнәрсәнеке); '''нимогай''' — һичнинди; '''нимыняр''' — һичбер; '''нигудо''' — һичкем (беркем дә түгел); '''иктат''' — һичнәрсә (бернәрсә дә түгел).<br>
'''''Билгеләү алмашлыклары''''': '''керек-кӧ''' — кем (генә) булса да; '''керек-мо''' — нәрсә (генә) булса да; '''керек-кудо''' — нинди (генә) булса да; '''керек-мыняр''' — күпме (генә) булса да; '''чыла''', '''чылан''' — барысы (да); '''весе''', '''южо''' — башка; '''кажне''' — һәркем.<br>
 
{| class="wikitable" style="text-align:left"
|}
 
'''Шке''' (үз) билгеләү алмашлыгының берничә мәгънәсе  һәм кулланылышы бар, ул, мәсәлән, кайтымлы һәм тартымлы алмашлык ролен үти ала. Әйтик, '''шкенжым шке''' “үзеңне үзең” дип тәрҗемә ителә. Җөмләдә исем яки ия булып торганда, аңа тартым кушымчалары ялгана, мәсәлән: '''Шкеже изам шуко тидын нерген шонен.''' — Абыем бу хакта үзе дә күп уйланган.<br>
 
{| class="wikitable" style="text-align:left"
Башка сүз төркемнәренең үзгәрешсез булып киткән берәмлекләре дә рәвеш булып хезмәт итә ала: '''йӱдым''' — төнлә; '''телым''' — кыш көне (кышын); '''йолын''' — җәяү (“аяк” сүзенең иялек килеше); '''курымеш''' — мәңгегә (“гасыр” сүзенең хәл килеше).<br>
Рәвешләрнең '''-сек''' һәм '''-нек''' кушымчалары белән ясала торганнары фигыль гамәленең башлангыч мизгелен күрсәтә. Мәсәлән: '''ожно''' — '''ожнысек''' (элек — электән, күптәннән бирле), '''эрдене''' — '''эрденысек''' (иртән — иртәннән бирле), '''кунам?''' — '''кунамсек?''' (кайчан? — кайчаннан бирле?), '''изи''' — '''изинек''' (кечкенә — кечкенәдән үк). Соңгы мисалда '''изинек''' урынына '''изи годсек''' дип no әйтергә мөмкин.<br>
Рәвешләрнең чагыштыру дәрәҗәсе '''–рак''' кушымчасы ялгап ясала, мәсәлән: '''талын''' (көчле) — '''талынрак''' (көчлерәк); '''писын''' (тиз) — '''писынрак''' (тизрәк); '''вара''' (соңыннан) — '''варарак''' (соңрак).<br>
 
== Cинтаксис ==
2) Башкарылыш мөнәсәбәтләре буенча бәйле сүзләр билгеле бер килештә куела: '''Садерлаште кайык-влак мурат.''' — Бакчаларда кошлар сайрый. '''Мый письмам возем.''' — Мин хат язам. Бу очракта, татарчадан аермалы буларак, төшем килеш кушымчасын ялгау мәҗбүри ('''письмам возем''' — хатны язам).<br>
3) Янәшәлек бәйләнеше: '''кугу армий''' — зур армия; '''вич книга''' — биш китап.<br>
4) Тартымлык яраштыруы. Бу төр буенча яраштырганда, бәйле сүз иялек килешендә куела, ә мөстәкыйль сүз тартым кушымчасы ала, мәсәлән: '''мыйын эргым''' — минем улым; '''заводын тӱньыкшӧ''' — завод торбасы.<br>
 
== Әдәбият ==
 
== Чыганаклар ==
*РусУрыс Википедиясе
*http://grammar.marlamuter.com
 
== Тышкы сылтамалар ==
* [http://www.tatknigafund.ru/books/2487/read Татарча-русчаурысча-марича сөйләүлек]
 
== Искәрмәләр ==
 
{{Русия телләре}}{{Фин-угыр телләре}}
* [https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1295972#.D0.A1.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BD.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B5_.D0.B8.D0.BC.D1.91.D0.BD_.D1.81.D1.83.D1.89.D0.B5.D1.81.D1.82.D0.B2.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D1.8B.D1.85]
 
[[Төркем:Чирмеш теле]]
[[Төркем:Фин-угыр телләре]]
* [https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1295972#.D0.A1.D0.BA.D0.BB.D0.BE.D0.BD.D0.B5.D0.BD.D0.B8.D0.B5_.D0.B8.D0.BC.D1.91.D0.BD_.D1.81.D1.83.D1.89.D0.B5.D1.81.D1.82.D0.B2.D0.B8.D1.82.D0.B5.D0.BB.D1.8C.D0.BD.D1.8B.D1.85]
1 211 106

правок