Төп менюны ачу

Үзгәрешләр

6263 байта добавлено ,  1 год назад
төзәтмә аңлатмасы юк
|-
||нуно лудыт улмаш — алар укыганнар<br>нуно огыт луд улмаш — алар укымаганнар||нуно возат улмаш — алар язганнар<br>нуно огыт возо улмаш — алар язмаганнар
|}
 
==== Беренче күптән үткән заман ====
Беренче күптән үткән заман фигыльләре үткән заманда хикәяләү вакытыннан алдарак булган гамәлләрне чагылдыра. Бу очракта “'''ыле'''” (иде) сүзе ярдәмче фигыль итеп алына ­һәм татар теле грамматик нормалары белән тулы тәңгәллек күзәтелә.<br>
{| class="wikitable" style="text-align:left"
!'''Беренче төрләнеш<br>лудаш (-ам)'''!!'''Икенче төрләнеш<br>возаш (-ем)'''
|-
||мый лудынам ыле — мин укыган идем<br>мый лудын омыл ыле — мин укымаган идем||мый возенам ыле — мин язган идем<br>мый возен омыл ыле — мин язмаган идем
|-
||тый лудынат ыле — син укыган идең<br>тый лудынат отыл ыле — син укымаган идең||тый возенат ыле — син язган идең<br>тый возен отыл ыле — син язмаган идең
|-
||тудо лудын ыле — ул укыган иде<br>тудо лудын огыл ыле — ул укымаган иде||тудо возен ыле — ул язган иде<br>тудо возен огыл ыле — ул язмаган иде
|-
||ме лудынна ыле — без укыган идек<br>ме лудын огынал (онал) ыле — без укымаган идек||ме возенна ыле — без язган идек<br>ме возен огына (она) ыле — без язмаган идек
|-
||те лудында — сез укыган идегез<br>те лудын огыдал (одал) ыле — сез укымаган идегез||те возенда ыле — сез язган идегез<br>те возен огыда (она) ыле — сез язмаган идегез
|-
||нуно лудыныт ыле — алар укыган иде<br>нуно лудын огытыл ыле — алар укымаган иде||нуно возеныт ыле — алар язган иде<br>нуно возен огытыл ыле — алар язмаган иде
|}
 
==== Икенче күптән үткән заман ====
Чирмеш теленең икенче күптән үткән заман фигыльләре үткән заманда хикәяләнә торган вакыттан алдарак булган вакыйгаларга карата кулланыла. Беренче күптән үткән заманннан бердәнбер аермасы бар: бу очракта ярдәмче фигыль итеп '''улаш''' (булырга) фигыленең үткән замандагы берлек сан өченче зат шәкеле — '''улмаш''' (булды) сүзе алына. Бу категория фигыльләрне татар теленә шул ук “борынгы” рәвештә, ягъни  “булган” хәл фигыленең зат-сан төрләнешләре ярдәмендә тәрҗемә итеп булыр иде. Мәсәлән: “укыган булганмын“, “язган булгансыз” һ.б. Әмма хәзерге вакытта бу “архаик” форма татар телендә беренче-икенче затларда сирәк кулланыла, ә вакыйганың күптән үткән заманда һәм “тәмамланмаган” булуы башлыча җөмлә контексты аша аңлатыла. Чирмеш теле исә мондый һәм, әйтергә кирәк, бик урынлы төгәллекне әдәби норма буларак саклап калган.<br>
Икенче күптән үткән заман фигыльләренең юклык шәкеле, икенче озайтылган үткән замандагы кебек, төп фигыльнең юклык формасы аша тәгаенләнә.<br>
{| class="wikitable" style="text-align:left"
!'''Беренче төрләнеш<br>лудаш (-ам)'''!!'''Икенче төрләнеш<br>возаш (-ем)'''
|-
||мый лудынам улмаш — мин укыганмын<br>мый лудын омыл улмаш — мин укымаганмын||мый возенам улмаш — мин язганмын<br>мый возен омыл улмаш — мин язмаганмын
|-
||тый лудынат улмаш — син укыгансың<br>тый лудынат отыл улмаш — син укымагансың||тый возенат улмаш — син язгансың<br>тый возен отыл улмаш — син язмагансың
|-
||тудо лудын улмаш — ул укыган (булган)<br>тудо лудын огыл улмаш — ул укымаган (булган)||тудо возен улмаш — ул язган (булган)<br>тудо возен огыл улмаш — ул язмаган (булган)
|-
||ме лудынна улмаш — без укыганбыз<br>ме лудын огынал (онал) улмаш — без укымаганбыз||ме возенна улмаш — без язганбыз<br>ме возен огына (она) улмаш — без язмаганбыз
|-
||те лудында — сез укыгансыз<br>те лудын огыдал (одал) улмаш — сез укымагансыз||те возенда улмаш — сез язгансыз<br>те возен огыда (она) улмаш — сез язмагансыз
|-
||нуно лудыныт улмаш — алар укыганнар (укыган булганнар)<br>нуно лудын огытыл улмаш — алар укымаганнар (укымаган булганнар)||нуно возеныт улмаш — алар язганнар (язган булганнар)<br>нуно возен огытыл улмаш — алар язмаганнар (язмаган булганнар)
|}
 
4858

правок