Төп менюны ачу

Үзгәрешләр

5495 байт добавлено ,  2 года назад
к
=== Госманлы чоры ===
 
{{multiple image
[[Госманлы империясе]] Көньяк-Көнчыгыш Аурупада урнашып килә башлаган дәвердә бу җирләрнең геополитик харитасы кечкенә кенәзлекләр һәм патшалыклардан торган. Төрекләр [[1415 ел]]да көньяк Албаниядә гарнизоннарын төзиләр һәм [[1431 ел]]га Албаниянең күпчелек җирләрен яулап алырга өлгерәләр<ref> Licursi, Emiddio Pietro (2011). "Empire of Nations: The Consolidation of Albanian and Turkish National Identities in the Late Ottoman Empire, 1878–1913". New York: Columbia University: 19. </ref>. Вәләкин [[1443 ел]]да албаннарның милли каһарманы Скандерберг җитәкчелегендә бик зур һәм һәм озак елларга сузылган баш күтәрү кабынып китә, ул [[1479 ел]]га кадәр дәвам итә. Фетнәчеләр төрек солтаннары [[Морад II]] һәм [[Мәхмәт II]] гаскәрләрен күп тапкыр тар-мар итә. Скандербег әүвәл Албан кенәзләрен буйсындыра, ә аннары яулап алынмаган җирләрнең күпчелеге белән идарә итә башлап, үзәкләштерелгән хакимият урнаштыра. Ул шулай ук госманлыларга каршы бөтен Аурупа коалициясен төзергә дип бик күп көч түгә, әмма уңай нәтиҗәгә ирешми. Төрекләр Албанияне яңадан басып алырга маташкан саен, ул аларның гаскәрләрен кире бора. Госманлы империясе албан җирләре аша Италиягә һәм Көнбатыш Аурупага һөҗүм итәргә теләгән була. Скандербегның шул чорның иң куәтле дәүләтенә каршы тигез булмаган көрәшен Аурупаның башка илләре хуплап каршы ала, [[Неаполь]], [[Папа дәүләте]], [[Венеция]] һәм [[Рагуза]] албаннарга акча һәм гаскәр белән дә бераз ярдәм итә<ref>"Albania :: The decline of Byzantium". Encyclopædia Britannica. </ref>. Төрекләр килү белән, Албаниядә өченче дин дә барлыкка килә — бу Ислам була. Моның аркасында албаннар арасында күпләп-күпләп Аурупаның христиан дәүләтләренә күчеп китүе башлана<ref>Gjonça, Arjan (2001). Communism, Health and Lifestyle: The Paradox of Mortality Transition in Albania, 1950–1990. Greenwood Publishing Group. pp. 7–. ISBN 978-0-313-31586-2.</ref>. Босниялеләр һәм мөселман албаннар Госманлы империясендә күренекле урын биләгәннәр һәм Госманлы Портасының Балканнардагы сәясәтен үткәрүче төп терәкләр булганнар<ref>Clayer, Nathalie (2012). "Albania" in Encyclopaedia of Islam, Gudrun Krämer, Denis Matringe, Rokovet, John Nawas, Everett Rowson (eds.). Brill Online.</ref>.
|align = left
|total_width = 240
 
|image1 = Gjergj_Kastrioti.jpg
Империядә махсус хокукларга ия булганга күрә, мөселман албаннар төрле югары административ вазыйфалар да биләгәннәр, мәсәлән, егермедән артык Бөек Вәзир албан чыгышлы кеше булган. Алар арасында [[Төрек-фарсы сугышлары]] вакытында госманлы гаскәрләре белән идарә иткән генерал [[Көпрүлү Мәхмәт Паша]], [[Австрия]] белән Төркия арасындагы сугышта төрек гаскәрен җитәкләгән генерал [[Көпрүлү Фазыл Әхмәд]] һәм Мисырның атаклы [[Мөхәммәд Али Паша]]сы да булган<ref>"Arnawutluḳ." inEncyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2012. </ref>.
|width1 = 665 |height1 =
 
|image2 = Ali Pasha Tepelena, Oil paint of Agim Sulaj.jpg
[[XV гасыр]] дәвамында, госманлылар бу төбәктә тулысынча хуҗага әйләнгәч, албан биләмәләрен дүрт төп [[санҗак]]ка (вилаять төре) бүләләр. Хакимият сәүдә эшенең үсешенә булышлык итә, моның өчен [[Испания]]дәге эзәрлекләүләрдән (XV гасыр ахыры) качып килгән күпсанлы [[яһүд]] качакларының колониясен оештыра. [[Влера]] шәһәре аша [[Бурса]] һәм [[Константинополь]]дән [[Аурупа]]га импорт товарлары, ягъни хәтфә, киҗе-мамык тукымалар, мохер, келәмнәр, тәмләткечләр һәм күн үтеп кергән. Влераның кайбер кешеләре Аурупадагы партнерлары белән дә хезмәттәшлек иткән<ref>[http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/arnawutluk-COM_0065 "Arnawutluḳ."] in Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2012. </ref>.
|width2 = 630 |height2 =
 
|footer = [[Госманлы империясе]]нә 20 ел хезмәт иткәннән соң, [[Скандербег]] хезмәттән баш тарта һәм фетнә күтәрә, шул рәвешле Аурупаны төрекләрдән 25 елга коткарып тора. <small>('''сулда''')</small> [[Тепеленлы Али паша]] мөстәкыйль мөселман албан идарәчеләренең иң куәтлесе була, ул [[Янина пашалыгы]] белән идарә итә һәм хәтта [[Әлҗәзаир дәиләре]] белән диңгезләрдә көндәшлек итәргә батырчылык итә. <small>('''уңда''')</small>}}
 
[[Госманлы империясе]] Көньяк-Көнчыгыш Аурупада урнашып килә башлаган дәвердә бу җирләрнең геополитик харитасы кечкенә кенәзлекләр һәм патшалыклардан торган. Төрекләр [[1415 ел]]да көньяк Албаниядә гарнизоннарын төзиләр һәм [[1431 ел]]га Албаниянең күпчелек җирләрен яулап алырга өлгерәләр<ref>{{Cite journal |last=Licursi, |first=Emiddio Pietro (2011). "|title=Empire of Nations: The Consolidation of Albanian and Turkish National Identities in the Late Ottoman Empire, 1878–1913" |url=http://www.scribd.com/doc/72122169/7/Pashko-Vasa|accessdate= New|edition= York:|series= |volume= |origyear=|year=2011 |publisher= Columbia University: |location= New York |language= |isbn= |oclc= |doi= |doi_inactivedate= |bibcode= |id=|page=19 |pages= |nopp= |at= |chapter= |chapterurl= |quote= By 1415, after a chaotic interregnum, Sultan Mehmet I sent the military to erect the first Ottoman garrisons throughout southern Albania, establishing direct military authority in the region&nbsp;... l jurisdiction over most of Albania&nbsp;...}}</ref>. Вәләкин [[1443 ел]]да албаннарның милли каһарманы Скандерберг җитәкчелегендә бик зур һәм һәм озак елларга сузылган баш күтәрү кабынып китә, ул [[1479 ел]]га кадәр дәвам итә. Фетнәчеләр төрек солтаннары [[Морад II]] һәм [[Мәхмәт II]] гаскәрләрен күп тапкыр тар-мар итә. Скандербег әүвәл Албан кенәзләрен буйсындыра, ә аннары яулап алынмаган җирләрнең күпчелеге белән идарә итә башлап, үзәкләштерелгән хакимият урнаштыра. Ул шулай ук госманлыларга каршы бөтен Аурупа коалициясен төзергә дип бик күп көч түгә, әмма уңай нәтиҗәгә ирешми. Төрекләр Албанияне яңадан басып алырга маташкан саен, ул аларның гаскәрләрен кире бора. Госманлы империясе албан җирләре аша Италиягә һәм Көнбатыш Аурупага һөҗүм итәргә теләгән була. Скандербегның шул чорның иң куәтле дәүләтенә каршы тигез булмаган көрәшен Аурупаның башка илләре хуплап каршы ала, [[Неаполь]], [[Папа дәүләте]], [[Венеция]] һәм [[Рагуза]] албаннарга акча һәм гаскәр белән дә бераз ярдәм итә<ref>"{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/12472/Albania/42646/The-decline-of-Byzantium|title=Albania :: The decline of Byzantium". |work=Encyclopædia Britannica.|accessdate=13 September 2014}}</ref>. Төрекләр килү белән, Албаниядә өченче дин дә барлыкка килә — бу Ислам була. Моның аркасында албаннар арасында күпләп-күпләп Аурупаның христиан дәүләтләренә күчеп китүе башлана<ref>{{cite book|author=Gjonça, Arjan (2001). |title=Communism, Health and Lifestyle: The Paradox of Mortality Transition in Albania, 1950–1990|url=https://books. google.com/books?id=OKEal7FHClUC&pg=PA7|year=2001|publisher=Greenwood Publishing Group. pp. 7–. ISBN |isbn=978-0-313-31586-2.|pages=7–}}</ref>. Босниялеләр һәм мөселман албаннар Госманлы империясендә күренекле урын биләгәннәр һәм Госманлы Портасының Балканнардагы сәясәтен үткәрүче төп терәкләр булганнар<ref name="referenceworks.brillonline">Clayer, Nathalie (2012). [http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/albania-COM_23054 "Albania"] in ''Encyclopaedia of Islam'', Gudrun Krämer, Denis Matringe, Rokovet, John Nawas, Everett Rowson (eds.). Brill Online.</ref>.
 
Империядә махсус хокукларга ия булганга күрә, мөселман албаннар төрле югары административ вазыйфалар да биләгәннәр, мәсәлән, егермедән артык Бөек Вәзир албан чыгышлы кеше булган. Алар арасында [[Төрек-фарсы сугышлары]] вакытында госманлы гаскәрләре белән идарә иткән генерал [[Көпрүлү Мәхмәт Паша]], [[Австрия]] белән Төркия арасындагы сугышта төрек гаскәрен җитәкләгән генерал [[Көпрүлү Фазыл Әхмәд]] һәм Мисырның атаклы [[Мөхәммәд Али Паша]]сы да булган<ref name=Arnawutlu>[http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/arnawutluk-COM_0065 "Arnawutluḳ."] inEncyclopaedia in ''Encyclopaedia of Islam'', Second Edition. Brill Online, 2012. </ref>.
 
{{multiple image
 
| align = right
| direction = horizontal
| header = [[Берат]] <small>('''сулда''')</small> һәм [[Гирокастра]]ның <small>('''уңда''')</small> тарихи үзәкләре [[Бөтендөнья мирасы]] исемлегендә. Ике шәһәрдә дә борынгы чорлардан бирле туктаусыз кешеләр яшәгән.
|total_width =340
 
| image1 = Berat_Unesco_2016_Albania.jpg
| alt1 =
| caption1 =
| width1 = 460
 
| image2 = Gjirokaster,_street_3.jpg
| alt2 =
| caption2 =
| width2 = 460 }}
 
[[XV гасыр]] дәвамында, госманлылар бу төбәктә тулысынча хуҗага әйләнгәч, албан биләмәләрен дүрт төп [[санҗак]]ка (вилаять төре) бүләләр. Хакимият сәүдә эшенең үсешенә булышлык итә, моның өчен [[Испания]]дәге эзәрлекләүләрдән (XV гасыр ахыры) качып килгән күпсанлы [[яһүд]] качакларының колониясен оештыра. [[Влера]] шәһәре аша [[Бурса]] һәм [[Константинополь]]дән [[Аурупа]]га импорт товарлары, ягъни хәтфә, киҗе-мамык тукымалар, мохер, келәмнәр, тәмләткечләр һәм күн үтеп кергән. Влераның кайбер кешеләре Аурупадагы партнерлары белән дә хезмәттәшлек иткән<ref>[http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/arnawutluk-COM_0065 "Arnawutluḳ."] in Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2012. <name=Arnawutlu/ref>.
 
Албан кешеләрен империянең төрле төбәкләрендә, шул исәптән, [[Гыйрак]], [[Мисыр]], [[Әлҗәзаир]] һәм [[Мәгъриб]]тә дә очратып булган, алар монда әһәмиятле хәрби һәм административ вазифаларда хезмәт иткәннәр<ref>{{cite book|last=Norris|first=H. T.|title=Islam in the Balkans: religion and society between Europe and the Arab world|url=https://books.google.com/books?id=RGmzir-ITtUC&pg=PA35|year=1993|publisher=University of South Carolina Press|isbn=978-0-87249-977-5|page=196}}</ref>. Бу өлешчә [[дәүширмә]] системасы белән дә бәйле булган. Халыкны мөселманлаштыру эше салмак кына барган. Ул [[XIV гасыр]]да башлана (бүгенгесе көндә албаннарның күпчелеге [[Ислам]] динендә, аз санлы төркемнәр [[католиклык|католик]] һәм [[православие|православ]] диненә карый). Беренче чорларда госманлыларның Көньяк-Көнчыгыш Аурупада төп терәге булган [[тимар]] идарәчеләренә мөселман булу мәҗбүри таләп итеп куелмый; вакыт-вакыт алар хәтта баш та күтәрәләр, иң данлыклы фетнәне Скандербег оештыра (соңрак, [[XIX гасыр]]да албаннар аның турында искә төшерәләр һәм ул албан милли идентиклыгын формалаштыруда төп компонентка әверелә). Албаннарга иң зур йогынты ясаган күренеш исә халыкның зур күпчелеген әкренләп-әкренләп исламлаштыру процессы була, әмма ул [[XVII гасыр]]да гына киң колач җәя<ref name="referenceworks.brillonline"/>.
 
XVII гасырда башлыча католик албаннар Ислам диненә күчә, ә православиедә булган милләттәшләре исә бу мисалга бер гасыр соңрак кына иярә. Яңа дин башта [[Элбасан]] һәм [[Шкодер]] шәһәрләрендә ныгый, бу вакытка аның авыл җирләрендә дә тарафдарлары күп була. Төрле галимнәр дин алыштыруның сәбәпләрен төрлечә аңлата. Тарихи чыганакларның азлыгы мондый сорауларга ачык җавап бирү мөмкинлегеннән мәхрүм итә<ref name="referenceworks.brillonline"/>. Албания Госманлы империясендә [[Румелия]] вилаятенең бер өлеше буларак [[1912 ел]]га кадәр яши, шул ук елда Албаниянең бәйсезлеге игълан ителә.
 
== География ==
4039

правок