«Иена» битенең юрамалары арасында аерма

151 байт добавлено ,  4 ел элек
төзәтмә аңлатмасы юк
'''Ие́на''' (яп. 円 эн) – [[Япония|Япониянең]] акча берәмлеге, дөньяның төп резерв валюталарның берсе. 100 сенгә бүленә (хисап акча берәмлеге, 1954 елда әйләнештән алынган). Халыкара коды: '''JPY'''. Иенаның сурәте ¥ билгесе булып тора. [[Көмеш]] һәм [[алтын]] тәңкәләр хәлендә 1869-18711869—1871 елларында басыла башлый.
 
==Атама==
Акча берәмлеге, "円" иероглифы белән языла, [[Кытай|Кытайда]] барлыкка килә һәм кытайча «[[юань]]» дип атала. [[Чиң династиясе|Цин]] Кытай империясендә көмеш, акча берәмлекләренең берсе булган, слитоклар формасында әйләнештә йөргән. Әмма XVIII гасырда кытайларга испан һәм мексиканың көмеш тәңкәләрен кайтара башлаганнар, алар «көмеш» ([[Кытай теле|кыт]]. 银 円 ) яки «көнбатыш юане» (кыт. 洋 円) исемен алганнар. Нәтиҗәдә [[Һоң Коң|Гонконгта]] британнар җирле көмеш тәңкәләр «гонконг долларлары» атамалы тәңкәләр чыгарылышын җайга салганнар, «гонконгкытайча долларлары»,исә алар кытайчааларны гонконг юаньнары (кит. 香港 壱 圆) диеп исем йөрткәннәр. Бу акча берәмлеге [[Япония|Япониягә]] керә башлаган, анда "юань" инде япон телендә буларак, "эн" итеп яңгыраган. 1830 елда японнар үзләренең көмеш тәңкәләр җитештерүен башлап җибәргәннәр, металл эчтәлеге һәм авырлыгы буенча гонконгныкына охшаш була.
 
==Тарих==
Иенага кадәр Япониядә бердәм япон валюта буларак Токугава акчалатаакча системасы гамәлдә булган. Беренче тапкыр1869 елда сугылган, Мэйдзи яңадан торгызылганнан соң, иена төп берәмлек итеп рәсми төстә 1871 елнын акчалатаакча реформареформасы нәтиҗәсендә кабул ителә. Шул ук елда хөкүмәт, XVI гасыр азагыннан феодаллар чыгарган кабилә кәгазь акча билгеләре алмашудан баш тарта. Финанс министрлыгының 1868 елгы тикшерү мәгълүматлары буенча, Токугава чорында (1603-18671603—1867) гомумән алганда 244 кабилә, 14 магистрат, 9 сёгунат хезмәтчесе чыгарган 1694 атама кабилә акчасы әйләнештә йөргән. 1879 елга кабилә акча билгеләрен иена нигезендә булган акча билгеләренә алыштыру төгәлләнде.
 
Шулай ук сафка вакланмалы берәмлекләр кертелде: сен (яп. 銭) = иенаның 1⁄100 , рин (яп. 厘) = иенаның 1⁄1000. Сен һәм рин 1954 елда әйләнештән алынды, әмма "сен" төшенчәсе бүгенге көнгә кадәр финанс дөньясында кулланыла.
Үзенең яңа исемен — "иена" — япон валютасы "эн" формасыннан алган (японча аңлаешы: "түгәрәк"), чөнки элекке тәңкәләр овал, турыпочмаклы хәтта аңлаешсыз алтын яки көмеш слитоклар формасында булган. Иенаның, шулай ук, борынгы, "ихтирамлы" иероглиф сурәте бар — 圓.
 
1897 елның октябрь аенда иенаның алтын эчтәлеге 0,750 г саф алтын диеп билгеләнде. Беренче бөтендөнья сугышы вакытында банкноталарны алтынга алмаштыру туктатылды. Соңыннан Япония икътисади хәлгә карап, алтын стандартны берничә тапкыр гамәлдән чыгару һәм яңадан кертү очракларын кулланды, ә 1933 елның ахырында алтын стандарт рәсми төстә гамәлдән чыгарылды. 1933-19391933—1939 елларда Япония стерлинг блогына керә иде, 1 иена 14 британ пенсына тиң иде.
 
1932 елда валюта тикшеруе кертелде; ул финанс министрлыгы һәм үзәк банкы белән тормышка ашырыла. Эмиссия институты — 1882 елда Япония Банкына нигезләнгән, аның капиталы дәүләт карамагында.
Икенче бөтендөнья сугышы елларында иена блокның төп валютасы иде, бу блокка керүчеләр:
 
* иен блогының илләре һәм мәйданнары – Япония составына кергән Корея һәм Тайвань, анда япон иенасы белән параллель рәвештә тигез булган ейкорея иенасы һәм тайвань иенасы йөргән; Маньчжоу-го, аның валютасы (Маньчжоу-го юане) 1935 елдан япон иенасына 1:1 итеп бәйләнәгән; басып алынган Төньяк Кытай; Таиланд, 1942-19461942—1946 елларда тай баты иенага тиңләштерелгән иде;
* япон иенасына тиңләштерелгән, ләкин аңарга алмаштырылмый торган хәрби иена блогы мәйданнары;
* формаль яктан автономия валютасы булган мәйданнары (Француз Индокитае, Макао), чынлыкта хөкүмәт һәм Япония Банкы контроль астында булган.
1945-19481945—1948 елларында, Япония басып алган вакытта, әйләнештә параллель рәвештә япон иенасы белән бергә оккупацион иенасы йөргән. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында һәм тәмамланганнан соң иенаның кыйммәтсезләнүе бик тиз барды. 1945 елның августында курс АКШ доллары өчен 15 иена билгеләнде, 1947 12 мартта — 50 иен, 5 июлдә 1948—250 иена. Сәүдә операцияләренең финанс исәпләрендә күп курслар кулланылды (доллар өчен 900 иенага кадәр).
 
Окинавада 1948 елда япон иенасы әйләнештән алынды һәм оккупацион иенасына алыштырылды, ә 1958 елда — АКШ долларына. Яңадан Окинавада иена әйләнешкә 1972 елда кертелде.
1949 елның 25 апрельда паритет курсы кертелгән иде: 360 иен = АКШ долларына. Бу курс нигезендә 11 майның 1953 елда Халыкара валюта фонды аның 2,46853 миллиграмм алтын паритетын раслады, шуннан иена халыкара валюта буларак танылган диеп билгеләнде. 1949 елдан 1971 елга кадәр иенаның курсы долларга бәйле була. 1971 елның 20 декабрьдә доллар девальвациясе сәбәпле СДР өчен 334,4 иена курсы билгеләнде һәм доллар өчен 308 иена, шулай ук читкә тайпылу курсының чиге 2,25 % кадәр киңәйтелде. 1973 елның 14 февраленнән доллар яңа девальвацияләү сәбәпле иркен йөри торган иена курсы кертелде һәм үзгәртү чикләре хакында кире кагылды. Эзлекле ревальвацияләр барышында иенаның "авырлыгы" АКШ долларына һәм башка төп чит ил валюталарына карата сизелерлек арткан. Соңгы елларда иенаның курсы АКШ долларына карата якынча доллар өчен 100 иена дәрәҗәсендә урнашкан.
Тик Япония банкы кәгазь акчалар һәм тәңкә бастыру хокукына ия. Кәгазь акчалар 1000 нән 10 000 иенага кадәр кыйммәтлегендә чыгарылалар. Һәр банкнотаның алдагы ягында Япониянең әһәмиятле шәхесе сүрәтләнгән. Мәсәлән, бактериолог Ногути Хидэе 1000 иена банкнотасында сурәтләнгән; язучы Мурасаки Сикибу, "Гэндзи моногатари" авторы 2000 иена банкнотасында сурәтләнгән, язучы һәм мәгърифәтче Фукудзава Юкити 10 000 иена банкнотасында сурәтләнгән. Тәңкәләр 1 дән алып 500 иена га кадәр җитештереләләр. 2000 елда Окинавада 8-нче Икътисади Саммиты һәм яңа меңьеллык уңаеннан әйләнешкә Е сериясе кертелде. Әлеге сериядә банкноталар бер номиналда гына - 2000 иена (Япония акчалатаакча әйләнешенең тарихында беренче тапкыр). Әлеге банкноталарда беренче тапкыр саклагыч билгесе буларак Еврион йолдызлыгы кулланылган. 2000 иена номиналына өстәмә рәвештә, 2004 елда яңа төрдәге 10 000, 5000 һәм 1000 иена кыйммәтлегендә кәгазь акчалар әйләнешкә кертелде (F сериясе), алар шундый ук D сериясенең кәгазь акчаларын алыштырдылар. Е сериясендә сыналып, алар иң заманча технологияләрне кулланып җитештерелде.
 
==Иена, резерв валютасы буларак==
==Әйләнештәге тәңкәләр==
«Япониянең 47 префектурасы» истәлекле тәңкәләр программасы
Япониянең 47 префектурасы программасының 500 иена истәлек тәңкәсе - сериянең гомуми ал ягы
Япониянең 60 еллык автономиясе хөрмәтенә, Япониянең 47 префектурасына багышланган, 2008 елдан бирле Япониядә ике тәңкәләр сериясе чыга. Бөтен тәңкәләрнең ал ягы бертөрле. Һәр тәңкәнең арт ягында үзенчәлекле дизайн.
500 иена номиналлы тәңкәләр
4897

правок