«Тилчә» битенең юрамалары арасында аерма

448 байт добавлено ,  4 года назад
төзәтмә аңлатмасы юк
{{Авторлык хокукларын бозу|url=http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2189-beshm-infektsion-auyryu|date=2016-07-08}}
 
'''Ящур '''яки '''Тилчә'''— кешеантропозооноз бүлегеннән (кешеләр һәм хайваннарныңхайваннар авырткан авырулар) кискенүтә йогышлы авыруыавыру, аңа интоксикация, бизгәк тоту, авызашкайнату һәмтрактының борынкүп куышлыкларыныңкатлы эпителий белән капланган лайлалы тирәсендәтышчасында, тиредәшулай афтыларук тиренең йонсыз өлешләрендә үзенчәлекле куыкчыклар (афталар) һәм эрозияләр барлыкка килү хасбелән үзенчәлекле..
 
== Этиология һәм эпидемиология ==
Тилчәне тудыручы булып— Aphthovirus затыныңтөренә Picornaviridae гаиләсенә караган РНКлы вирус, 7 сертөресеротөре, якынча 70 варианты барочрый; тышкы мохитта чыдамлы. Зарарсыз һәм яман формаларга бүленә. Пар тояклы йорт һәм кыргый хайваннарда була (Сыер малы һәм вак терлек, [[дөя]], кыргый куш тояклылар, [[Дуңгызлар|дуңгыз]] һ. б. бирешүчән; [[Йорт аты|ат]] авырмый, ләкин вирусны йөртүче була ала). Кешегә сирәк очракта йога ала. Инфекция чыганаклары — авыру хайваннар һәм вирус йөртүчеләр.
 
== Патогенез ==
[[Файл:Foot_and_mouth_disease_in_mouth.jpg|мини|Авыз зарарлану]]
Вирус тышкы мохитка афтыларафталар сыеклыгы, [[сөт]], бәвел, тизәк белән эләгә, шулай ук суелган авыру мал итендә һәм канында була. Алиментар, аэроген һәм аралашу юлы белән авыз һәм борын куышлыгының лайлалы тирәсе, тире аша йогуы мөмкин. Вирус эпителий күзәнәкләренә үтеп иңәкерә (аеруча авыз, борын һәм уретра), үрчи, күзәнәк элементларын тарката, бу куыкчалар куышлыгында эксудат җыелуга (афтыларафталар), эрозиягә, икенчел бактериаль инфекция үсешенә китерә. Аннары канга үтеп (вирусемия) кереп интоксикация китереп чыгара.
 
== Клиник билгеләре ==
Инкубация чоры 12-712 тәүлек (сирәгрәк 3 атна) тәшкил итә ала. Күп очракта 3-4 көн дәвам итә. Авыру кискен башлана. Хайваннарда төп билгеләре: тән т‑расытемпературасы күтәрелү (39-40 С), калтырау белән, күп селәгәй агу, афтыларафталар барлыкка килү, сөт продуктлылыгы кимү, аксаклык, ашказаны-эчәк юллары эшмәкәрлеге бозылу һ.б. Яман авыру формада үткән очракта хайваннарның күпләп үлүе күзәтеләмөмкин. Диагностика өчен эпизоотологик, клиник һәм лаборатор (вирусологик, серологик) тикшерү мәгълүматлары кулланыла. Дәвалау (кирәк булганда) симптоматик (гипериммун сүл һ. б.).
 
== Профилактика һәм көрәш чаралары ==
== Искәртү ==
Тилчәне кисәтү өчен, ветеринария-санитария чараларын төгәл үтәргә кирәк. Алар вирусның читтән кереп таралуына юл куймаудан һәм хайваннарны вакытында вакциналаудан гыйбарәт. Тилчә табылган очракта, бу авыру буенча иминлексез хуҗалыкта кичекмәстән карантин игълан ителә.
Вакцинация, ветеринария-санитария кагыйдәләрен үтәү, карантин чаралары, дезинфекция һ.б. Башкортстанда сыер малының тилчә авыруы соңгы тапкыр 1980 елда теркәлгән. [[XX гасыр|20 гасырның]] 70‑че елларында Ветеринария лабораториясендә тилчә эпизоотологиясе өйрәнелә, аны диагностикалау һәм кисәтү ысуллары эшләнә (Р. Х. Янекәев һ. б.). БР Ветеринария идарәлегендә авыруны бетерү чаралары белән (В. М. Болдырев һ. б.).
 
== Әдәбият ==
1212

правок