«Үтә үткәрүчәнлек» битенең юрамалары арасында аерма

146 байт добавлено ,  5 ел элек
төзәтмә аңлатмасы юк
[[Файл:Meissner effect p1390048.jpg|thumb|right|Очучы магнит Югары температуралы үтә үткәргеч өстендә - левитация күренеше]]
 
[[Файл:Flyingsuperconductor.ogg|thumb|YBCO үтә үткәрүчәнлек хәлендә левитация (очу) күренеше]]
[[Файл:Cvandrhovst.png|right|thumb|300px|Үтә үткәрүчәнлек хәленә күчкәндә җылысыешлык (c<sub>v</sub>, зәңгәр сызык) һәм чагыштырма каршылык (ρ, яшел) үзгәреше.]]
'''Үтә үткәрүчәнлек''' яки '''Гадәттән тыш үткәрүчәнлек''' (''tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Үтә_үткәрүчәнлек Ütä ütkärüçänlek]'') — кайбер [[Җисем|җисем]]нәрнең төп-төгәл нулькритик [[Электр каршылыгытемпература]]сы чиктүбәнрәк [[Температура|температураэлектр каршылыгы]]сы түбәнрәкнульгә иятигез булуының үзенчәлеге. Үтә үткәрүчәнлек хәленәхаләтенә әйләнүче берничә йөз [[Кушылма|кушылма]], керамик, [[Эретмә|эретмә]], чиста элемент билгеле.
 
Үтә үткәрүчәнлек - квант күренеш. Ул [[Мейсснер эффекты]] белән сыйфатлана. Мейсснер эффекты - үтә үткәргечүткәргечнең күләменнән магнит кыркыры тулысынча этеп чыгару күренеше.
 
[[1986]]—[[1993]] елларда [[Югары температуралы үтә үткәрүчәнлек|югары температуралы үтә үткәргечләрүткәргеч]]ләр ачыла. Югары температуралы үтә үткәргечләр сыек [[һелий]] температурасында (4.2 К) гына түгел, ә сыек азот кайнау температурасында (77 К) файдалану мөмкинлеген бирә. Сыек азот сыек һелийга караганда шактый арзанрак була.
 
Үтә үткәрүчәнлек [[1911]] елда Һолланд[[Нидерландлар]] физигы Хейке[[Һейке Камерлинг- Оннес]] тарафыннан ачыла.
 
Югары температуралы үтә үткәрүчәнлек [[1986]] елда керамик җисемнәрдә Карл МюллерМүллер и Георг Беднорц тарафыннан ачыла.
 
ӘлегәHg—Ba—Ca—Cu—O(F) үтә үткәргечләрендә әлегә иң зурюгары чиккритик температурасы 138 К Hg—Ba—Ca—Cu—O(F) үтә үткәргечендә ачыла, 400 кбар басымында 166 К температурасына ирешә.
 
Көчле магнит кыры әлегекайбер температурада үтә үткәрүчәнлек халәтен бетерә, шушы чиккритик магнит кыры ''Н<sub>c</sub>'' билгеләнә. ЧикКритик магнит кыры температурага бәйлелегебәйлелеген киләсе тигезләмә тасвирлый:
:<math>H_c(T) = H_{c0}\left(1-\frac{T^2}{T_c^2}\right)</math>
:<math>H_{c0}</math> — чик магнит кыры
:<math>T_{c}</math> — чик температурасы
 
ЧикКритик электр агымы <math>j_c</math> чик магнит кырын булдырып, үтә үткәрүчәнлек хәленхаләтен бетерә.
 
Үтә үткәргечләрнең ике төре бар. II-төре үтә үткәргечләрнең ике чиккритик магнит кыры бар: Н<sub>c1</sub> кырында үтә үткәргеч эченә [[Абрикосов өермәсе]] керә, Н<sub>c2</sub> кыры үтә үткәрүчәнлек хәленхаләтен бетерә.
 
== Үтә үткәрүчәнлекүткәрүчәнлекнең сәбәпләре ==
 
Үтә үткәргечләрнең ике төре бар. II-төре үтә үткәргечләрнең ике чик магнит кыры бар: Н<sub>c1</sub> кырында үтә үткәргеч эченә Абрикосов өермәсе керә, Н<sub>c2</sub> кыры үтә үткәрүчәнлек хәлен бетерә.
== Үтә үткәрүчәнлек сәбәпләре ==
Түбән температуралы үтә үткәрүчәнлек Бардин-Купер-Шрифер теориясе белән тасвирлана. Шушы теория буенча ике электрон каршы спин белән фонон алышуына аркасында Купер-пары ягъни бозон барлыкка килә. Шушы бозоннар [[Бозе — Эйнштейн тупланышы]]на күрә кристалл рәшәткәсендә сибелми, шуңа күрә [[Электр каршылыгы]] нуль була. Купер-пары эчке үзара бәйләнеш энергиясе дәрман ярыгы булып исемләнә. Үтә үткәрүчәнлек күренеше бетерү өчен Купер-парын өзәргә кирәк ягъни температурадан яки тышкы кырдан куелган энергия дәрман ярыгыдан зуррак булырга тиеш.
 
22 323

правки