«Зәгыйфь тәэсир итешү» битенең юрамалары арасында аерма

төзәтмә аңлатмасы юк
[[Файл:PiPlus-muon-decay.png|250px|мини|уңда|Пи-плюс-мюон таркалышы зәгыйфь тәэсир итешү аркасында]]
[[Файл:Beta-minus Decay.svg|250px|мини|уңда|Атом төшенең бета-минус таркалышы]]
'''Зәгыйфь тәэсир итешү''' яки '''зәгыйфь төш тәэсир итешүе''' (''tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Зәгыйфь_тәэсир_итешү Zäğif tä'sir iteşü]'') - физиканың дүрт [[Фундаменталь тәэсир итешүләр|фундаменталь тәэсир итешүнеңитешү]]нең берсе. Зәгыйфь тәэсир итешү атом төшенең бета-таркалышы өчен һәм [[Кояш]]та баручы термотөш реакцияләре (йолдызлар энергиясенең чыганагы) өчен җаваплы.
 
Шушы тәэсир итешү зәгыйфь дип йөртелә, чөнки [[Көчле тәэсир итешү|көчле төш тәэсир итешүе]] һәм [[электромагнит тәэсир итешүе]] интенсивлыгы шактый зуррак. Ләкин зәгыйфь тәэсир итешү дүртенче фундаменталь тәэсир итешүгәитешү - [[гравитация]]гә караганда шактый зуррак.
 
Зәгыйфь тәэсир итешү - кыска аралыклы - атом төше радиусынарадиусыннан шактый кыскарак аралыкта гына тәэсир итә, тәэсир итү радиусы - <math>{\approx}~{10^{-18}}</math> м.
 
[[Стандарт модель]] буенча электромагнит һәм зәгыйфь тәэсир итешүләр - бердәм электрозәгыйфь тәэсир итешүнең күрсәтмәсекүренеше (Ш. Глэшоу, А. Салам и С. Вайнберг теориясе, [[1979]] елгы Нобель премиясе).
 
[[Стандарт модель]] буенча электромагнит һәм зәгыйфь тәэсир итешүләр - бердәм электрозәгыйфь тәэсир итешүнең күрсәтмәсе (Ш. Глэшоу, А. Салам и С. Вайнберг теориясе, [[1979]] елгы Нобель премиясе).
== Зәгыйфь тәэсир итешү теориясе ==
Зәгыйфь тәэсир итешүнең таратучылары - векторлы бозоннар <math>W^+</math>, <math>W^-</math> һәм <math>Z^0</math>. Коргылы зәгыйфь агымлы һәм нейтраль зәгыйфь агымлы тәэсир итешү бар.
 
Коргылы агымнар тәэсир итешүе (<math>W^\pm</math> бозоннары катнашында) кисәкчекләрнең коргыларын үзгәртә һәм бертөрле лептоннарны һәм кваркларны икенче төрле лептоннарга һәм кваркларга әйләндерә.
 
Нейтраль агымнар тәэсир итешүе (<math>Z_0</math> бозоны катнашында) кисәкчекләрнең коргыларын үзгәртмиләр һәм бертөрле лептоннарны һәм кваркларны шул ук төрле лептоннарга һәм кваркларга әйләндерә.
 
== Үзлекләр ==
[[Файл:Right left helicity.svg|250px|мини|уңда|Кисәкчекнең җөплелеге: 1) уң [[Җөплелек (физика)|җөплелек]] - спин һәм импульс бертигез юнәлгән 2) сул җөплелек - спин һәм импульс капма-каршы юнәлгән. '''Зәгыйфь тәэсир итешүдә кисәкчекләрнең җөплелеге сакланмый''']]
* Зәгыйфь тәэсир итешүдә бөтенесе фундаменталь фермионнар (лептоннар, кварклар[[кварк]]лар) катнашалар, нейтрино зәгыйфь тәэсир итешүдә генә (гравитация бик кечкенә) катнаша, шуңа күрә нейтрино бик үтеп керүче кисәкчек.
 
* Зәгыйфь тәэсир итешү ярдәмендә лептоннар, кварклар - энергия, масса, коргы, квант саннары белән алмашылаларалмашыла.
 
* Зәгыйфь тәэсир итешүнең процесслары әкрен баралар (10<sup>−10</sup> с - 11 тапкыр электромагнит процессларгапроцессларына караганда әкренрәк). Шуңа күрә зәгыйфь тәэсир итешүдә катнашучы нейтрино тимер плита аркылы миллиард километр оча ала, ә көчле тәэсир итешүдә катнашучы [[адрон]] (нейтрон мәсәлән) тимер плита аркылы берничә сантиметр гына оча ала.
 
* Зәгыйфь тәэсир итешү радиусы бик кыска - 10<sup>−18</sup> м ( төшкә караганда 1000 тапкыр кыскарак).
 
* Зәгыйфь тәэсир итешү интенсивлыгы кисәкчекләр энергиясенә бәйле: энергиясе артканда, тәэсир итешү арта. Мәсәлән нейтрон 1 ГэВ энергиясе белән 10<sup>3</sup> с вакытында таркала, ә Λ-гиперон 100 ГэВ энергиясе белән 10<sup>-10</sup> с вакытында таркала.
 
* Зәгыйфь тәэсир итешүдә [[Җөплелек (физика)|Җөплелек]] саклану кануны үтәлми, бу саклаусаклану канунын бозучы бердәнбер фундаменталь тәэсир итешү. '''[[Җөплелек (физика)|Җөплелек]] саклану канунын үтәлмәве сәбәпле сул кисәкчекләр генә (спин импульска каршы юнәлгән) зәгыйфь тәэсир итешүдә катнашалар, шуңа күрә Галәмебез кисәкчек-антикисәкчек аннигилляциядән югалмаган'''.
 
* Зәгыйфь тәэсир итешүдә Фәза-Коргы җөплелеге да сакланмый - CP-инвариантнлыгыныңинвариантнлыгы бозуы бозыла.
 
== Зәгыйфь тәэсир итешү төш реакцияләре ==
:<math>c+ W^-\to s</math>
 
биредә d - down (аска) кварк, u - өскә кварк, W+, W- калибркалибрлау коргылы [[бозон]]ы, <math>\nu_\mu</math> - нейтрино
 
W [[бозон]]ы стабильсез, шуңа күрә тиз таркала:
 
:<math>W^-\to e^- + \bar\nu_e~</math>
 
== Табигатьтә мәгънә ==
* Зәгыйфь тәэсир итешү Кояшта '''термотөш реакцияләре''' йөрешебарышы өчен җаваплы: дүрт протоннан - гелий-4 синтезы, ике позитрон һәм ике нейтрино чыгарыла. Зәгыйфь тәэсир итешүгә күрә [[Кояш]]ның (һәм бүтән йолдызларның) нурланышы барлыкка килә.
* Зәгыйфь тәэсир итешү йолдызларның үзгәрешләрендә (нейтрино чыгарылышы белән) зур роль уйный - Өр-[[Үтә яңа йолдызларныңйолдыз]]ларның шартлавы, пульсарлар барлыкка килүе.
* төш синтез реакцияләреннән тыш зәгыйфь тәэсир итешү массалы кисәкчек (мюон, пи-мезон) таркалышына китерә. Мөһим очрак - нейтронның бета-таркалышы (рәсемне карагыз).
* Радиоактив төшләрнең бета-таркалышы - нейтронның таркалышы аерым очрагы: нейтрон протонга әверелү сәбәпле төш электронны һәм антинейтриноны чыгара.
22 323

правки