«Кара тишек» битенең юрамалары арасында аерма

2 байта добавлено ,  6 ел элек
Рәсми төшенчә
(Рәсми төшенчә)
[[Файл:BH LMC.png|thumb|250px|right|[[Зур Магеланн Болыты]] галактикасы каршында кара упкынныңтишекнең сурәтләнгән күренеше. Кара упкыныңтишекнең [[Шварцшильд радиусы]] белән күзәтүче ераклыгы чагыштырмасы 1:9 тигез]]
[[Файл:BlackHole.jpg|thumb|250px|Кара упкынтишек тирәсендә әйләнә торган кайнар [[плазма (хәл)|плазма]] [[аккреция түгәрәге]]нең сурәтләнгән күренеше]]
'''Кара упкынтишек''' ({{lang-en|black hole}}) — гадәттән тыш зур [[тартым]]лы киңлек-вакыт өлкәсе, аны хәтта [[яктылык тизлеге]] белән хәрәкәт итүче объектлар да ташлап китә алмыйлар (шулай ук [[яктылык]] квантлары да).
 
Бу өлкәнең чиге [[вакыйгалар офыгы]] дип атала, ә аның хас зурлыгы — [[тартым радиусы]]. Иң гади очракта, сферик симметрияле кара упкындатишектә ул [[Шварцшильд радиусы]]на тигез:
: <math>r_s = {2\,GM \over c^2}</math>,
биредә ''c'' — [[яктылык тизлеге]], ''M'' — җисемнең массасы, ''G'' — [[тартым даими зурлыгы]].
Мондый киңлек-вакыт өлкәләре барлыгының теоретик ихтималлыгы [[Эйнштейн тигезләмәләре]]нең төгәл чишелешләреннән килеп чыга. Аларның беренчесен [[1915 ел]]да [[Карл Шварцшильд]] чыгара. Атаманың авторы төгәл билгеле түгел<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|accessdate=2009-11-26}}</ref>, әмма аны [[Джон Арчибальд Уилер]] тарата һәм беренче мәртәбә халык алдында [[1967 ел]]ның [[29 декабрь|29 декабрендә]] «Безнең Галәм: мәгълүм һәм мәгълүм булмаган нәрсәләр (Our Universe: the Known and Unknown)» лекциясендә куллана<ref>Лекциянең тексты «Phi Beta Kappa» студент җәмгыяте The American Scholar (Vol. 37, No. 2, Spring 1968) журналында һәм «Sigma Xi» җәмгыяте American Scientist (1968, Vol. 56, No. 1, p. 1–20) журналында басыла. Бу хезмәттәге битне әлеге китапта күчереп бастыралар: V.P. Frolov and I.D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments (Kluwer, Dordrecht, 1998), p. 5.</ref>. Элегрәк мондый астрофизик объектларны «коллапсланган йолдызлар» яки «[[коллапсар]]лар» ({{lang-en|collapsed stars}} сүзеннән), һәм ушандак «каткан йолдызлар» ({{lang-en|frozen stars}})<ref>[http://www.astrogalaxy.ru/705.html Чёрные дыры во вселенной]</ref> дип атаганнар.
 
Кара упкыннартишекләр чынбарлыкта булуы мәсьәләсе, аларның барлыгы килеп чыгуы тартым теориясе дөреслегенә тыгыз багланышлы. Заманча физикада стандарт тартым теориясе — кара упкыннарнытишекләрне барлыкка килүе ихтималлыгы алдан ышанычлы күрсәтүче [[гомуми чагыштырмалылык теориясе]] булып тора, әмма аларның булуы башка теорияләр кысасыда да мөмкин.
 
== Искәрмәләр ==
22 323

правки