«Биологик классификация» битенең юрамалары арасында аерма

к
clean up, replaced: [[Файл: → [[Рәсем: (4) using AWB
к (clean up, replaced: [[Файл: → [[Рәсем: (4) using AWB)
{{Портал|Биология|Фән}}
 
'''Биологик классификация''' ({{Lang-la| ''classis'' ([[сыйныф (биология)|сыйныф]]) һәм ''facio'' (эшлим, ясыйм)}}) - тере [[организм]]нар [[Тере табигатьнең оешу катлары|бөтен күплеген]] иерарх итеп берләштерелгән [[таксон]]нар системасы буенча аеру һәм аны белдерүче [[термин]]<ref name="ReferenceA">Большая энциклопедия животных. - М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. - 640 ил.</ref>. Хәзер [[галим]]нәргә 2 миллионлап [[хайван]]нар һәм 400 меңләп [[үсемлек]]ләр төрләре билгеле<ref>Я познаю мир: Биология: Дет. энцикл./Б.Ф. Сергеев; Худож. О.П. Багина, С.В. Наугольных, О.А. Герасина и др. - М.: ООО "Издательство АСТ": ООО "Издательство Астрель": ЗАО НПП "Ермак", 2004. - 398 с.: ил.</ref>, һәм һәрвакыт яңа [[төр (биология)|төрләр]] ачыла.
 
== Классификация тарихы ==
=== Беренче классификация ===
[[ФайлРәсем:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|Аристотель (384-322 б.э.к.)]]
Беренче классификацияне [[Аристотель]] тәкъдим иткән. Ул организмнарны төзелеше кыенлыгы буенча аерган. Аристотель Тәбигать Баскычын төзгән <ref name="ReferenceB">Я познаю мир: Биология: Дет. энцикл./Б.Ф. Сергеев; Худож. О.П. Багина, С.В. Наугольных, О.А. Герасина и др. - М.: ООО "Издательство АСТ": ООО "Издательство Астрель": ЗАО НПП "Ермак", 2004. - 398 [2] с.: ил.</ref>. Галим хайваннраны ике төркемгә бүлгән: канлылар һәм кансызлар. Канлылар хәзерге [[биологик сыйныф|сыйныфларга]] охшаган төркемнәргә бүленгән. Аристотель белән 450 формалар турында белешмә бирелгән <ref>Большая энциклопедия животных. - М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. - 640 ил.<name="ReferenceA"/ref>.
 
Хезмәтендә Аристотель тәбигать үсеше коконепиясен ачкан. Бу концепөиядә борынгы грек фәлсәфәчесе тере түгел гәүдәләрдән тере организмнарга үтүе турында яза. Фикеренчә, үзгәрү процессы эчендә яшерен уятыш ята: "тәбигатьнең гадилектән һәм кимлектән кыенлыкка һәм биеклеккә үзгәрүгә тырышу"<ref>{{Цитата|Автор=Аристотель (икенче чыганактан, рус теленә тәрҗемәсе)|Стремление природы к изменеию от простого и несовершенного к сложному и совершенному}}</ref>. Баскычы нигезенә шул процесс салылган.
 
Башка грек фәлсәфәчеләре ("акыл яратучылары") күзәтмәгәннәр. Алар уйлаганнар гына, аңы күәте турында уйлап. Аристотель фәлсәфәче генә түгел (ә ул иң бөеге булган), практик та иде. Ул чебеш үсүен, акулалар күбәюен күзәткән, ә хезмәтләрендә Греция һәм Анатолия [[фауна]]сын язган.
Шуннан соң Тәбигать Баскычына Җан Ияләре Баскыч дип атаганнар, һәм галимнәр аны кулланган, Аристотель белән риза булмаса да. Шулвакыт кешеләр Тәгалә хайваннарны һәрвакытка үз урынына куйган, дип уйлаганнар. Барлыкка килүе турында уйламаганнар, туганлыгы турында әйтергә куркып.
 
Әмма Аристотель классификация популярлык алган. Швейцар галиме Шарль Бонне биеклегенә ангелларны һәм архангелларны кушкан<ref>Я познаю мир: Биология: Дет. энцикл./Б.Ф. Сергеев; Худож. О.П. Багина, С.В. Наугольных, О.А. Герасина и др. - М.: ООО name="Издательство АСТReferenceB": ООО "Издательство Астрель": ЗАО НПП "Ермак", 2004. - 398 [2] с.: ил.</ref>.
 
=== XVIII гасыр уртасы ===
[[ФайлРәсем:Buffon 1707-1788.jpg|thumb|left|[[Бюффон|Жорж Луи Леклер де Бюффон]] (1707-1788)]]
Ләкин шуннан 2-3 меңләп хайваннар турында белешмә барлыкка килгән, һәм Баскыч кыен булып чыга башланган.
 
1749 елда Жорж Луи Леклер де Бюффон, Король ботаник бакчасы интенданты, күп гыйльми хезмәтләр авторы, тормышының төп хезмәтен - "Табигый тарих"ын яза башлый. Бу вакытта Бюффонга 42 ел иде. Хезмәте 39 ел аша гына бетерелгән, Бюффонның үлеме елында (1788) гына. "Табигый тарих, гомумән һәм берөлешле"<ref>"Естественная история, всеобщая и частная" (рус.)</ref> 36 томдан тора. Анда барлык бу вакытка белгән хайваннар турында белешмә бирелгән.
 
{{Цитата|Автор=[[Бюффон]], "Табигый Тарих"| Кеше скелетын алыгыз, аны дүрт аякка бастырыгыз, ләгән, голень, куллар сөякләрен кыскартыгыз, ступнялар һәм ладоньнар сөякләрен озынайтыгыз, бармаклар сөякләрен берләштерегез, умыртка һәм челюстьлар озынайтыгыз, һәм бу скелет кеше калгычлары түгел, ат сөякләре булыр.}}
Бюффон үрнәге бик кызыклы һәм ышандыргыч.
 
=== Карл Линней ===
[[ФайлРәсем:Carl Linnaeus.jpg|thumb|[[Карл Линней]] (1707-1778)]]
1735 елда Лейден голланд шәһәрендә "Тәбигать системасы" китабының беренче басмасы чыга. Авторы - Карл Линней, яшь швед Ботанигы, медицина докторы. Кулъязма 14 бит кенә тоткан, әмма алар зур форматта булганар. Бу битләрдә таблицаларда минераллар, үсемлекләр, хайваннар кыска белешмә бирелгән. Ул Линней вакытларында өч патшалыклар классификациясе булган.
 
Шул вакытка ботаниклар меңнәр үсемлекләр төрләрен белгәннәр. "Т.с." аларның байлыгында адашмаска ярдәм иткән. Үсемлекләр классификаөиясенә Линней чәчәк төзелешен салган. Шуңа күрә Линней буенча 24 үсемлекләр сыйныфлары булган! Беренче 21ләре тычинкалары һәм пестиклары саны буенча бүленгән (бертычинкалылар, икетычинкалылар, ..., егерметычинкалылар, күптычинкалылар). Шуннан тычинкалар озынлыгы, кушышу һәм чәчәк җенесе буенча барган. 24нче сыйныфка аяз күренмәгән күбәю органлы үсемлекләр кергән: суүсемлекләр, лишайниклар һ.б.("яшеренникахлылар"). Линней бу сыйныфка инҗирне дә керткән, чөнки шулвакыт галимнәр чәчәкләрен тапмаганнар әле. Хәзер без инҗернең чәчәкле икәнлеген беләбез.
 
Сыйныфларны Линней [[биологик тәртип|тәртипләргә]] бүлгән. Алар тычинкалар, пестиклар, җимешләр төзелеше буенча аерылганнар. Әлбәттә, шундый система бик дөрес түгел иде, чөнки галимнәр үсемлекләрнең туганлыгын түгел, ә охшалыкларын эзләгәннәр. Шуның өчен Линней классификациясе бүгенге классификациядән аерыла. Линней систематикасы минусларын күргән һәм аны үзгәрткән. Ул һәрвакыт организмнарны "төркемнән-төркемгә" күчергән. Тормышы азагына Карл соңгы, унынчы "Тәбигать системасын" публиковать иткән.
 
Линней, системасы ялгыш булса да, фәндә зур революция үткәрә.
 
Линней кешене маймуллар һәм ярыммаймуллар белән бер сыйныфка берләштергән<ref>Я познаю мир: Биология: Дет. энцикл./Б.Ф. Сергеев; Худож. О.П. Багина, С.В. Наугольных, О.А. Герасина и др. - М.: ООО name="Издательство АСТReferenceB": ООО "Издательство Астрель": ЗАО НПП "Ермак", 2004. - 398 [2] с.: ил.</ref>.
 
Хәзер без Линней белән уйлап тапкан бинар нуменкулатураны (беренче урында ыру исемен кую, икенче урында - төр исемен кую системасын (латин телендә!)) кулланабыз. Линней хезмәтләрендә [[төр (биология)|төр]], [[ыру (биология)|ыру]], [[биологик тәртип|тәртип]], [[биологик сыйныф|сыйныф]] таксоннары барлыкка килә <ref>Большая энциклопедия животных. - М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. - 640 ил.<name="ReferenceA"/ref>.
 
== Хәзерге систематика ==
[[ФайлРәсем:Biological.svg|right|200px|]]
Хәзерге систематика төрләрнең тарихына карый. Ул нык эволюция теориясе белән бәйләнгән.
 
[[гаилә (биология)|Гаилә]], [[тип (биология)|тип]] таксоннары кертелгән <ref>Большая энциклопедия животных. - М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. - 640 ил.<name="ReferenceA"/ref>.
 
Шулай ук префикслар белән яңа төркемнәр ясала (инфратәртип).
 
Төп таксоннар:
1 215 225

правок