«Һуннар» битенең юрамалары арасында аерма

4 байта добавлено ,  7 ел элек
к
clean up, replaced: [[Файл: → [[Рәсем: (4) using AWB
к (clean up, replaced: [[Файл: → [[Рәсем: (4) using AWB)
{{twinCYR|Hunnar}}
[[ФайлРәсем:Hunnen.jpg|200px|thumb|right|Һуннарның [[аланнар]] белән [[сугыш]]лыры]]
[[File:ParthianHorseman.jpg|150px|thumb|[[Ат]] өстеннән [[җәя]]дән ату - һуннарның төп [[сугыш]] техникасы иде.]]
'''Һуннар''' - нигездә [[төрки телләр|төрки телле]] кабиләләрдән торган [[күчмә кабилә]]ләр [[берләшмә]]се. Тарихта беренче тапкыр Рим тарихчысы [[Публий Корнелий Тацит|Тацит]] тарафыннан телгә алынган һуннарның [[91 ел]]да [[Каспий диңгезе]] тирәсендә урнашулары, соңрак [[150 ел]]лар тирәсендә Көньяк-Көнчыгыш [[Кавказ]] тирәләрдә яшәүләре билгеле. Шулай ук [[фин-угырлар|фин-угыр]] компоненты да булуы ихтимал.
[[Приск]] һуннарның [[Һун теле|үз теле]] булуын хәбәр итә; бу мәсьәлә тарихчыларның уртак фикергә килмичә гасырлар буенча бәхәсләшүенә китерә. Һуннар ''илендә'' кулланылган күп телләр арасында, [[халыкара тел|уртак тел]] буларак [[гот теле]]нең киң кулланылганы хәбәр ителә.<ref name=Sinor1990>Sinor, Denis. 1990. The Hun period. In D. Sinor, ed., ''The Cambridge History of Early Inner Asia''. Cambridge University Press. pp. 177-205.</ref> Һуннарның төп сугыш техникасы булган ''[[атлы укчы]]'' һөҗүм иткән тарафның күп-санлы [[укчы]]лар яки [[арбалетчылар]]ны әзерләгәнчегә кадәр тактик өстенлек биргән. Шундый көтелмәгән [[һөҗүм]]нәр дәвамында [[сызгыра торган ук]]ларны куллану, практик уңайлылыктан тыш өстәмә [[психология|психологик]] [[корал]] буларак та кулланылган.
 
Һуннар һәм аларның дәвамчылары күршеләрен җәядән ату сәләтләре белән таң калдырган. [[:en:Procopius]]'ның язулары булган [[:en:Strategicon of Maurice|Strategikon'да (ингл.)]] һәм башка хезмәтләрендә аңлатылганча, [[Рим империясе|римлылар]] үзләренең [[хәрби көчләр]]ен авыр [[пехота]]дан күпләре җәяләр белән коралланган [[кавалерия]]га үзгәртәләр, [[Византия империясе|Византиялылар]] үзләренең кавалериясендә укчы һөҗүм берлекләрен булдыралар.<ref>{{cite journal |first=Charles C. |last=Petersen |title=The Strategikon: A Forgotten Military Classic |work=Military Review |date=August 1992 |url=http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/strategikon/strategikon.htm |accessdate=7 June 2011}}</ref><ref>[[:en:Composite_bowComposite bow#Laths_stiffening_the_gripLaths stiffening the grip]]тан бер өлешенең тәрҗемәсе{{ref-en}}</ref>
 
Һуннар [[Европа]] һәм [[Азия]]дәге күп халыкларның һәм, әлбәттә, беренче чиратта [[Төрки телләр|төрки тел]]ле халыкларның ерак тарихында зур эз калдырганнар. Алар тагын шунысы белән дә кызыклы - һуннар тарихта билгеле беренче [[Төрки халыклар|төрки кабиләләр]] булып саналалар.
 
== Көнкүреш ==
[[ФайлРәсем:Young Folks' History of Rome illus406.png|200px|thumb|right|һуннар]]
Һуннар [[ат]]ларга карата аеруча кайгыртучан булганнар. Картлар, балалар һәм хатын-кызлар өсте ябулы көймәле арба тирәсендә, көндәлек тормыш, көнкүреш эшләре белән мәшгуль.
 
Һуннар - Алар Үзәк [[Монголия]]дә һәм Төньяк [[Кытай]]да яшәгәннәр. Вакытлар үтү белән аларда ыруглык-кабилә мөнәсәбәтләре үзгәрә башлап, б.э.к. II гасырда башында [[Модэ]] торган ярымфеодаль дәүләт оешкан. Тагын күпмедер вакыт үткәч, кискен каршылыклар барлыкка килеп, күчмә дәүләт ике өлешкә аерылган: көньяк [[хунну]]лар үз җирләрендә торып калганнар, ә төньяктагылары Җидесу ягына, хәзерге [[Урта Азия|кыргыз-казакъ далалары]]на таба күченеп киткәннәр. Аларның да бер кадәресе далада калган, икенче өлеше исә, иң зур күпчелеге, арырак, көнбатышка, Көньяк [[Урал]]га таба юлын дәвам иткән.
===Халыкларның Бөек күченеше===
[[ФайлРәсем:Huns by Rochegrosse.jpg|200px|thumb|right|[[Галлия]]ны алу]]
Моннан 1600 еллар элек, безнең эраның IV гасыры азагына таба, [[Халыкларның Бөек күченеше]] чоры башлана. Көнбатыштан, [[Балтыйк диңгезе|Балтыйк]] буеннан көнчыгышка таба күпләгән борынгы [[герман кабиләләре]] үтеп керә, үз юлында алар көнчыгыштан килүче күчмә кабиләләрнең тагы да көчлерәк ташкыны белән кара-каршы очраша. Бу ике агым очрашкач үзара кушылып, куәтле яңа ташкын барлыкка китерәләр. Анда өстенлекне күчмәләр - һуннар ала. Күченү бөтен [[Көнчыгыш Аурупа|Көнчыгыш]] һәм [[Көнбатыш Аурупа]]га җәелеп, кабиләләрнең аралашуы нәтиҗәсендә яңа этник берләшмәләр һәм халыклар барлыкка килә.
 
[[408 ел]]да Көнчыгыш римлылар Uldin'ның һуннары тарафыннан яңа басымны сизә башлыйлар. Uldin [[Дунай]]ны күчеп [[:en:Moesia]] җирендәге Castra Martis исемле каланы ала, аннары [[:en:Thrace]] өлкәсен талый. Көнчыгыш римлылар Ульдинга акча тәкъдим итеп аны туктатырга торышсалар да, соралган акча күләме югары булгач - аның ярдәмчеләренә акча тәкъдим итәләр. Нәтиҗәсендә Ульдиннын төркеменнән күп һуннар китә башлый.
 
[[451 ел]] [[20 июнь]] — Каталаун аланында [[Атилла]] җитәкләгән [[һуннар]]ныңһуннарның көнбатышка явы туктатыла.
 
Һуннарның [[Аурупа]]га күченешенең сәбәбе [[Азия]] кыйтгасында 4 гасыр уртасында зур империя булдыручы [[:en:Rouran Khaganate|Жужань ханлыгының (ингл.)]] үсүе белән аңлатыла ала. Башка җирләр арасында, ул [[:en:Xianbei state|Xianbei дәүләте (ингл.)]] кулыннан алганнары татар җирләрен дә үзенә ала. Жужан көченең көнбатышка таба таралуы Һуннарны Аурупа тарафына этүенә китергән дип уйланыла.<ref>J. B. Bury, ''The Invasion of Europe by the Barbarians''</ref>
 
=== Атилла ===
[[ФайлРәсем:Checa-HunCharge.jpg|thumb|300px| Аттила җитәкчелегендәге һуннар]]
Тагын 60 - 70 ел үткән. [[430 ел|V гасырның 30нчы еллар]]ында империя икегә аерылган: көнбатыштагы яртысы белән [[Аттила]], ә көнчыгыштагысы белән [[Блада]] идарә итә башлаган. [[445 ел]]ны Аттила үзенең көндәшен үтерткән һәм Евразиянең зур бер өлешенә тулы хакимиятле хуҗа булып әверелгән. Дәһшәтле җиһангир һәм талантлы гаскәр башы Аттила [[453 ел]]да үлгән. Ул үлгәч империя таркалган, аннан аерым кабилә берлекләре аерылып чыккан, һуннар үзләре башка төрки кабиләләр, шулай ук [[аланнар]], [[готлар]], [[славяннар]] һәм [[маҗарлар]] белән кушылып, йотылганнар.
 
1 234 896

правок