Төп менюны ачу

Вакцина (лат. vaccina-чимал) - йогышлы авыруларга иммунобиологик препаратлар булдыру өчен билгеләнгән медицина яки ветеринария иммунобиологик препараты. Вакцина зәгыйфьләнгән яки үтерелгән микроорганизмнардан, аларның тормыш-көнкүреше продуктларыннан яки гено-инженер яки химик юл белән алынган антигеннардан ясала [1].

Вакцина
Smallpox vaccine.jpg
Төп үзлек является вакциной против[d]
Commons-logo.svg Vaccines Викиҗентыкта

Вакцинация организмда үзенчәлекле хәтер күзәнәкләре барлыкка килү юлы белән адаптив иммун җавапны стимуллаштыра, шуңа күрә алга таба инфекция шул ук агент тарафыннан нык, тизрәк иммун җавап тудыра. Алу өчен вакциналар кулланалар патогенов штаммы, убитые яки ослабленные, аларның субклеточные фрагменты яки анатоксины.

Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы бәяләвенчә, иммунизация ел саен 2 миллионнан 3 миллионга кадәр үлем очрагын булдырмый калырга мөмкинлек бирә. Бу сәламәтлек саклауга инвестицияләр төрләре бәясе ягыннан иң нәтиҗәлеләрнең берсе[2].

ТарихҮзгәртү

XIX гасырга кадәр Ауропада табиблар киң таралган һәм кабатланучы эре эпидемияләргә каршы көчсез булалар. Мондый йогышлы авыруларның берсе чын дәгъвалы була: ул ел саен бөтен дөньяда миллионлаган кешене шаккаттыра, сәламәтләнүчеләрнең 20-30% ы аннан үлә. Оспа XVIII гасырда Европа илләрендә барлык үлем очракларының 8-20 % сәбәбе булган. Шуңа күрә нәкъ менә моның өчен профилактика алымнары таләп ителде.

Беренче вакцина vaccinia сүзеннән (сыерлардан оспа) үз исемен алды-эре мөгезле терлекләрнең вируслы авыруы. Инглиз табибы Эдвард Дженнер малайда беренче тапкыр авыру сыер кулындагы пузырьклардан алынган натураль оспага каршы вакцина кулланды[1] 1796 елда гына 100 елдан соң (1876-1881) Луи Пастер вакцинациянең төп принцибын формалаштырды — вируслы штаммнарга каршы иммунитет формалаштыру өчен зәгыйфьләнгән препаратлар куллану.

Исәннәрнең кайберләре совет галимнәре тарафыннан төзелә, мәсәлән, П. Ф. Здродовский 1957-59 елларда сыр тифына каршы вакцина төзи. Гриппка каршы вакцинаны галимнәр төркеме оештыра: А. А. Смородинцев, В. Д. Соловьев, В. М. Жданов 1960 елда. П. А. Вершилова 1947-91 елларда бруцеллездан тере вакцина төзи.

Борынгы заманнардан дәгъваны бетергән кешеләрнең аның белән күбрәк авырмаулары ачыкланган, шуңа күрә авыр чирне кисәтү өчен авыруга китерергә тырышканнар.

Һиндстанда һәм Кытайда инокуляция — табигый оспаның җиңел формасы белән авыручы сәламәт кешеләрне сыеклык белән прививка ясау практикаланды. Вирусның патоглыгы аз булуга карамастан (лат), читтән торып торуның җитешсезлеге булып тора. Variola minor), ул шулай да кайвакыт әйткән үлем очраклары. Моннан тыш, хатасы буенча Югары патоген вирус килеп чыккан.

ҺиндстанҮзгәртү

Вакцинация традициясенең Һиндстанда т.Ф. Д. 1000 елда барлыкка килүе ихтимал[4][5]. Sact ' eya Grantham Аюрведик текстында изоляция вариациясе турында француз галиме Анри Мари Гуссон тарафыннан Dictionaire des sciences médicales журналында искә алынуы билгеләп үтелде[6]. Әмма инокуляция Һиндстанда барлыкка килгән дигән идея шик астына куелды, чөнки борынгы Санскрит медицина текстларының бик азлары гына инокуляция процессын тасвирлаган.

КытайҮзгәртү

Инокуляция практикасы турында иң иртә мәгълүмат Кытайда оспации X гасырга барып җитә [8]. Әлеге төр изоляциянең иң борынгы документлаштырылган кулланышы Кытайга да кагыла: XV гасырда «носовой инкуфляция» ысулы кулланылган, ягъни порошоксыман материалның борын тишекләреннән тыш (гадәттә струпьлар). Төрле инсуфляциянең алымнары Кытайда XVI һәм XVII гасырлар дәвамында кулланылган[9]: 60. Прививания Кытай тәҗрибәсе турында ике доклад Лондондагы Король җәмгыяте тарафыннан 1700 елда ясалган; аларны Кытайда урнашкан Ост-Индской компаниясе хезмәткәре хисабы алган доктор Мартин Листер һәм доктор Клоптон Гаверс тәкъдим итте. Прививкаларны исәпкә алу турындагы документлар Кытайда X гасыр азагыннан сакланып калган һәм алар Кытайда император Лунцин (1567-1572) идарә иткән чорда мин (1368-1644) династиясе вакытында киң кулланыла.

ЕвропаҮзгәртү

18 гасыр башында Константинопольдә бәхәс уяталар һәм 1714 елда «король җәмгыятенең фәлсәфи хезмәтләре» ндә үз эшләрен бастыралар. Инокуляциянең бу төре һәм вариоляциянең башка формалары Англиядә Леди Монтегю, танылган инглиз язучысы һәм сәяхәтчесе, Истанбулдагы Инглиз илчесенең 1716 елдан 1718 елга кадәрге хатыны тарафыннан кертелгән, ул яшьлеккә карата дәгъвадан чак кына үлмәгән һәм аннан нык зыян күргән. Прививка Англиядә дә, Америкада да ярты гасыр эчендә диярлек танылган Дженнерның 1796 елгы вакцинасына кадәр кабул ителә, әмма бу ысултан үлем дәрәҗәсе 2% ка якын тәшкил итә, шуңа күрә ул авыруның куркыныч кабынуы вакытында кулланыла һәм бәхәсле булып кала.

XVIII гасырда вируслы сыерлардан җәфа чигүчеләр табигый оспага карата килеп чыккан. Әлеге идеяне беренче тапкыр Йетминстер авылында фермер Бенджамин Джести (Benjamin Jesty) фермасы (ингл.) авыруын үзе кичергән һәм үз гаиләсен 1774 елда йоктырган Дорсет графлыгы, чөнки аның уллары соңыннан бөтенләй юкка чыккан, хәтта уртача вариант белән дә авырмаган. 1791 елда Килядән Питер Плетт (Peter Plett) Гольштейн-Глюкштадт (хәзер Германия) Герцоглыгында инокулировал өч бала.

Эрнест Борд (187-1934) — Доктор Дженнер 1796 елда беренче вакцинация үткәрә

1796 елның 14 маенда Эдвард Дженнер Джеймс Фиппсны, садовникның сигез яшьлек улын алып, үзенең гипотезасын тикшерә. Ул вакытта бу революцион тәҗрибә булган: ул сыерга малайга карата дәгъва биргән һәм аның табигый дәгъвага карата бәхәссез булуын исбатлаган — алдагы (егермедән артык) малайны кеше белән чирләргә омтылу уңышсыз булып чыккан. Ул куырьков кулында Сара Нелмс, Блосс исемендәге сыер савучы савучы савучы савымчы, аны сәламәт бала кулындагы ике царапинага алып керә. Ул сыерның тиресе хәзер Изге Георгий медицина мәктәбе диварында эленеп тора (хәзер Лондонның Көньяк районында Тутингта). Фиппс вакцинация турында Дженнернның беренче статьясында сурәтләнгән 17нче очрак булган. Дженнер бу экспериментны үз-үзенә куя алмады,чөнки ул үзе күптәннән табигый оспага килеп җитмәгән.

Альфред Филипп Ролль-Фермерша Манда Ламетри (1887)

1798 елда Дженнер «An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ, Or Cow-Pox»мәкаләсен бастырып чыгара. Ул» чын «һәм» ялган "сыер белән оспага (теләгән нәтиҗә бирмәгән) аерылып, вакцинацияләнгән кешедән вакцина тарату өчен «кул-кул" ысулын эшләгән. Вакцинация эффектын тикшерергә иртә омтылышлар ОСП авыру очраклары белән барлыкка килде, ләкин, медицина даирәләрендә каршылыкларга һәм хайваннар материалларыннан файдалануга дини каршылык булуга карамастан, 1801 елга аның доклады алты телгә күчерелде, ә 100 000нән артык кеше вакциналаштырылды[16].

Вакцинация кабул итмәү сәбәпле, массакүләм вакцинация 1840-1843 елларда дәгъвалар эпидемиясеннән соң гына башланган, ул чакта 500 меңгә якын европалылар үлгән.

Вакцин икенче буын 1880 нче елларда Луи Пастер тарафыннан кертелгән, ул курин холера һәм себер язвасыннан вакциналар яңа ысул белән эшләгән, ягъни көчсез микроорганизмнар кулланып эшләнгән. XIX гасыр азагы вакциналар милли дәрәҗә мәсьәләсе булып санала. Мәҗбүри вакцинация турында законнар барлыкка килде.

Шул вакыттан башлап вакцинация кампаниясе бөтен дөнья буенча таратылды, кайвакыт алар законнар яки кагыйдәләр белән билгеләнде (Бөекбританиядә«вакцинация турында актлар», 1840-1907 елларда). Вакциналар төрле авыруларга каршы кулланыла башлады. Луи Пастер үз техникасын XIX гасыр дәвамында үстерә, аны себер язвасы һәм котыру авыруы китереп чыгаручы агентлар йомшарту өчен куллануны киңәйтә. Пастер куллана торган алым микроорганизмнарга зыян китергән, шуңа күрә алар зарарлану сәләтен югалткан, ләкин авыру тулысынча якламаса да, зарарланган очракта аны җиңел бүлгән. Ул шулай ук йогышлы чирне кисәтү өчен ачык ысул дип атады, гәрчә сыерларга карата аның зәгыйфь бактерияләре юк иде.

1885 елның 6 июлендә Луи Пастер лабораториясенә Йозеф Майстер исемле 9 яшьлек малайны алып килә. Ул вакытта Пастер котыру авыруыннан вакцина эшләп бетергән һәм бу бала өчен дә, сынаучы өчен дә мөмкинлек булган. Вакцинация тамашачылар һәм Матбугат күзәтүе астында үтте. Рөхсәт ителгән дип саналган бала төзәтелде[23], ә бөтен Европадан Пастер лабораториясенә (шул исәптән Россиядән) зыян күргән хайваннар килә башлады[24].

АнтивакцаторлыкҮзгәртү

Вакцинациягә каршы хәрәкәт озакламый Эдвард Дженнер тарафыннан оспага каршы беренче вакцина эшләнгәннән соң барлыкка килә. Вакцинация практикасының үсеше белән антивакцинаторлар хәрәкәте дә үсте.

ВОЗ экспертлары билгеләп үткәнчә,антивакцинаторларның күбесе фәнни мәгълүматлар белән расланмый.

Бер патогеннан әзерләнгән моновакцина — вакцина һәм берничә патогеннадан әзерләнгән поливакцина — вакцина бүлеп бирәләр [1].

КлассификацияҮзгәртү

Антигенный материал төре буенча вакцина түбәндәге категориягә бүленә[26][27][28][1]:

тере вакциналарҮзгәртү

активлаштырылган вакциналарҮзгәртү

субъект вакциналарыҮзгәртү

вируска каршы вакциналарҮзгәртү

вируска каршы вакциналарҮзгәртү

химик вакциналарҮзгәртү

РекомҮзгәртү

Поливалент вакцинаҮзгәртү

Шулай ук карагызҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү

СылтамаларҮзгәртү