«Татар телен кертү турында» декрет

«Татар телен кертү турында» декрет (яки «Татар телен республика совет учреждениеләренең эш кәгазьләренә кертү турында» Декрет[3]) — 1921 елның 25 июнендә кабул ителгән Татарстанның телләр турында беренче закон; Татарстан Республикасы совет учреждениеләре эш башкаруына татар телен кертү турында, ТАССР Үзәк сайлау комиссиясе һәм Халык Комиссарлары Советы Декреты. Декретка 1920-1921 елларда Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (ТатЦИК) рәисе Б.Мансуров, ТАССР инкыйлаб комитеты рәисе, ТАССР Халык Комиссарлары Шурасы рәисе С. Сәетгалиев кул куйган.

«Татар телен кертү турында» декрет
Дәүләт СССР
Административ-территориаль берәмлек Татарстан АССР
Чыгару датасы 25 июнь 1921[1]
Кул куючы Борһан Мансуров[1] һәм Сәхибгәрәй Сәетгалиев[2][1]
Декрет басылып чыккан Мәгариф журналы.

Татар теле "барлык дәүләт учреждениеләрендә" рәсми тел дип игълан ителә. Республикада рус халкының югары процентын исәпкә алып, декрет "татар теле белән беррәттән дәүләт теле һәм рус теле дә бар", дип билгели. Бер үк вакытта дәүләт аппаратын "төпләндерү" ( 1920–1930 елларда Коммунистлар партиясе һәм Совет дәүләтенең СССР милли республикаларындагы милли сәясәтенең совет, мәхкәмә, җәмәгать һәм хуҗалык органнарында җаваплы һәм башка хезмәткәрләр вазифаларын төп халыклар вәкилләре биләүдә, шулай ук эш кәгазьләрен рус теле белән беррәттән әлеге халыкларның туган телләрендә алып баруны оештыруда махсус чаралар башкаруны күздә тоткан юнәлеше) буенча эш башланды.[4] Дәүләт учреждениеләрендә эшләргә татар эшчеләре тәкъдим ителә, дәүләт учреждениеләрендә эш башкару татар теленә тәрҗемә ителә.

Декретка ярашлы Татарстанда татар теле курслары оештыру, элемтә хезмәткәрләрен укыту, 2 нче баскычлы рус мәктәпләрендә һәм эшчеләрне укыту, татар мәктәпләрен ачу, татар театрларын үстерү, суд эшләрен һәм почта-телеграф элемтәсенә кертү күз алдында тотылды. ТАССРның Үзәк сайлау комиссиясе һәм СНК ның барлык декретлары һәм карарлары рус һәм татар телләренә чыгарылырга тиеш була.[5]

Татар дәүләтчелеге формалашу процессының бу зур чарасы, рус халкының һәм Татарстанның төп халкы булган башка милләтләрнең мәнфәгатьләрен үтәп, акрынлап үткәрелә. Тиешле уку йортларында татарлардан кадрлар әзерләнә. Уку буенча эш алып барылды.[6] Декрет 1930 нчы елларга кадәр гамәлдә була.

ИскәрмәләрҮзгәртү

ЧыганакларҮзгәртү

  • Татарский энциклопедический словарь. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998

Шулай ук карагызҮзгәртү

Тышкы сылтамаларҮзгәртү

Декрет «О введении татарского языка»